เมื่อวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2569 ที่ผ่านมา บริษัท ศูนย์กฎหมายพลังงาน (ประเทศไทย) จำกัด (“ELC”) ได้รับหนังสือเชิญอย่างเป็นทางการจากสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.) ให้เข้าร่วมงานสัมมนารับฟังความคิดเห็นต่อร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย พ.ศ. 2569 – 2593 (“PDP2026”) จึงได้เข้าถึงเอกสารร่างแผน PDP2026 และได้เห็นถ้อยคำสำคัญซึ่งเป็นสมมติฐานในการจัดทำแผน PDP2026 ในรอบนี้อย่าง “Data Center” “Smart Grid” “โครงการ EEC” “นิคมอุตสาหกรรมใหม่” และในวันเดียวกันนี้เอง ที่อาคารอนาคตใหม่ นายศุภณัฐ มีนชัยอนันต์ ส.ส. กทม. พรรคประชาชน ได้อธิบายถึงช่องโหว่ในการกำกับดูแลการตั้งศูนย์ข้อมูลในพื้นที่ใจกลางกรุงเทพมหานคร โดย Data Center ถูกจัดให้เป็นคลังสินค้า เพื่อเลี่ยงการทำรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) และทำให้การก่อสร้าง Data Center ในฐานะอาคารคลังสินค้าสามารถตั้งอยู่ข้างโรงพยาบาลหรือใกล้ชุมชนได้ ทั้งที่การตั้งและใช้งาน Data Center นั้นควรถูกกำกับดูแลตามขนาดการใช้ไฟฟ้าและอยู่ห่างไกลชุมชน โดยนายศุภณัฐเสนอให้ กทม. จัดเตรียมโครงสร้างพื้นฐานรองรับเพื่อจัดให้เป็น “นิคมเฉพาะ”
คำถามคือหากมีนิคมเฉพาะที่เป็นที่ตั้งและใช้งาน Data Center แล้วใครจะเป็นผู้จัดหาไฟฟ้าให้กับ Data Center และเป็นไปได้หรือไม่ที่นิคมเฉพาะแห่งนี้จะมีการใช้ระบบโครงข่ายอัจฉริยะ (Smart Grid) และมีระบบการบริหารจัดการไฟฟ้า “ของตัวเอง” โดยไฟฟ้าที่ถูกจัดหามานี้อาจเป็นการซื้อจากผู้ผลิตไฟฟ้าพลังงานหมุนเวียนโดยตรง (Direct PPA) และหากการให้บริการนี้เป็นไปได้ทางเทคนิคแล้ว การนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (กนอ.) จะสามารถจัดตั้งบริษัทร่วมกับเอกชนที่มีศักยภาพเพื่อทำธุรกิจเป็นผู้จำหน่ายไฟฟ้าในนิคมเฉพาะนี้ได้หรือไม่?
*บริการจำหน่ายไฟฟ้าในนิคมเฉพาะ
เอกสารชื่อ “Microgrid Electricity Market Operators Commercialisation Brochure” จัดทำโดย Monash University (ประเทศออสเตรเลีย) นำเสนอรูปแบบธุรกิจ “MEMO” (Microgrid Electricity Market Operators) ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็น “ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้า” ทำหน้าที่เสมือนผู้บริหารจัดการโครงข่ายไฟฟ้าขนาดเล็ก (“ไมโครกริด”) ที่มีหน้าที่ดูแลและบริหารจัดการระบบไฟฟ้าภายในพื้นที่ โดยผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะเข้าไปรับหน้าที่บริหารจัดการโครงข่ายภายในพื้นที่ (Embedded Network) ที่เจ้าของพื้นที่ได้ลงทุนก่อสร้างไว้อยู่แล้ว และผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้านี้จะลงทุนและเป็นเจ้าของใน “สินทรัพย์ของไมโครกริด” (Microgrid Assets) ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่ระบบซอฟต์แวร์ ฮาร์ดแวร์ ระบบการสื่อสาร ตลอดจนระบบมาตรวัดหรือมิเตอร์ไฟฟ้า
นอกจากการบริหารจัดการภายในพื้นที่แล้ว ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะมีบทบาทในการเป็น “ตัวแทนรับซื้อไฟ” ให้กับผู้ใช้ปลายทาง ทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการจัดหาไฟฟ้าและซื้อขายพลังงานโดยจะใช้บริการจากตลาดค้าส่งไฟฟ้านอกโครงข่าย (Wholesale Electricity Market) จากนั้นระบบจะดึงไฟฟ้าดังกล่าวเข้ามาบริหารจัดการและขายให้กับผู้ใช้ปลายทางภายในพื้นที่ให้บริการ
ในขณะเดียวกัน สำหรับผู้ใช้ปลายทางที่มีทรัพยากรพลังงานแบบกระจายศูนย์ (Distributed Energy Resources หรือ DER) เป็นของตนเอง เช่น ระบบผลิตไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์ หรือแบตเตอรี่กักเก็บพลังงานที่ติดตั้งไว้หลังมิเตอร์ ผู้ใช้ปลายทางนี้อาจอนุญาตให้ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าเชื่อมต่อทรัพยากรเหล่านี้เข้ากับระบบควบคุมของไมโครกริดได้ ทำให้ผู้ใช้ปลายทางซึ่งมีไฟฟ้าส่วนเกินความต้องการจะสามารถจ่ายไฟฟ้าส่วนเกินนี้เข้าระบบโครงข่ายได้ ระบบของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะทำหน้าที่สั่งการและดึงพลังงานส่วนนี้ไปซึ่งสามารถสร้างผลกำไรให้แก่ผู้ใช้ไฟฟ้าปลายทาง โดยการนำไฟฟ้าไปขายหรือแบ่งปันให้กับลูกค้ารายอื่น ๆ ของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าที่มีความต้องการใช้ไฟฟ้าภายในพื้นที่ให้บริการเดียวกัน หรือผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าสามารถรวบรวมพลังงานและนำออกไปขายนอกพื้นที่ให้บริการของตน เช่น การส่งไฟฟ้ากลับเข้าสู่ตลาดซื้อขายไฟฟ้าแบบขายส่ง หรือขายเป็นบริการเสริมเพื่อรักษาความถี่ให้แก่โครงข่ายหลัก (Ancillary Services)
*Data Center สีเขียว อาจต้องการบริการนี้
การจัดหา จำหน่าย และบริหารจัดการไฟฟ้าผ่านไมโครกริดและระบบการบริหารจัดการไฟฟ้านี้สามารถตอบโจทย์ลูกค้าที่มีเป้าหมายในการเปลี่ยนผ่านไปสู่การใช้พลังงานสะอาดในอนาคตโดยการใช้ไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนทั้งหมด ปัจจุบันผู้ใช้ไฟฟ้ามีการติดตั้งระบบผลิตและกักเก็บพลังงานหมุนเวียนในพื้นที่ของตนเองเพิ่มมากขึ้น เพื่อลดผลกระทบจากค่าไฟที่สูงขึ้นรวมทั้งเป็นการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกด้วย อย่างไรก็ตาม การเชื่อมต่อทรัพยากรพลังงานแบบกระจายศูนย์โดยปราศจากการควบคุมจะสร้างปัญหาต่อเสถียรภาพของโครงข่ายไฟฟ้าหลักได้ การบริหารจัดการโครงข่ายนี้จึงเป็นการตอบโจทย์ให้ผู้ที่ต้องการใช้พลังงานหมุนเวียนโดยจ่ายค่าไฟฟ้าในราคาที่ถูกลง และสามารถสร้างทางเลือกในการทำกำไรจากการผลิตไฟฟ้าใช้เอง นอกจากนี้ยังตอบโจทย์ให้กับเจ้าของโครงข่ายไฟฟ้าที่ต้องการให้ประสิทธิภาพการจำหน่ายไฟฟ้าดีมากขึ้น ลดภาระการซื้อไฟฟ้ามากเกินเพื่อลดต้นทุนให้ต่ำลง
นิคมอุตสาหกรรมที่จะมี Data Center อาจกลายเป็นพื้นที่ซึ่งมีความต้องการไฟฟ้าสะอาดเช่นเดียวกัน ผู้ประกอบการอุตสาหกรรมภายในพื้นที่ย่อมต้องการไฟฟ้าสะอาดเพื่อบรรลุเป้าหมาย RE100 ผ่านการอ้างสิทธิการใช้พลังงานสะอาดจากการซื้อขาย REC (Renewable Energy Certificate) ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้ารายนี้จะเข้าทำสัญญา Direct PPA กับผู้ใช้ปลายทาง โดยผู้ให้บริการจะเป็นผู้ขายไฟฟ้าและส่งมอบ REC ให้แก่ผู้ประกอบการในพื้นที่ซึ่งเป็นผู้ซื้อไฟฟ้า และจะดำเนินการบริหารไฟฟ้าผ่านไมโครกริดอัจฉริยะในพื้นที่ผ่านศูนย์ควบคุมระบบไฟฟ้าซึ่งเปรียบเสมือนสมองและระบบประสาทสั่งการของนิคม (“สมองของนิคม”) ที่ทำหน้าที่ในการเก็บรวบรวมข้อมูลความต้องการใช้ไฟฟ้าของผู้ใช้ไฟฟ้าปลายทางแต่ละแห่งเพื่อนำข้อมูลมาพยากรณ์และตอบสนองความต้องการไฟฟ้าให้แก่ผู้ประกอบการในพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมและบริหารความมั่นคงของระบบไมโครกริดนี้
*รายได้ของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้า
ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะช่วยตอบโจทย์ความต้องการทั้งด้านความต้องการใช้ไฟฟ้าและเสถียรภาพทางพลังงานกับผู้ใช้ไฟฟ้า กลุ่มลูกค้าของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจึงอาจเป็น Data Center หรือผู้ประกอบการรายอื่นในพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมได้ ลูกค้าเหล่านี้อาจต้องการไฟฟ้าในราคาต่ำและเป็นไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนโดยไม่ได้ซื้อไฟฟ้าจากการไฟฟ้าเท่านั้น นอกจากนี้ กลุ่มลูกค้าของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าในลักษณะนี้ยังรวมไปถึงเจ้าของโครงข่ายไฟฟ้าภายในพื้นที่ เช่น กนอ. หรือ EEC ที่ต้องการให้ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าเข้ามาบริหารจัดการโครงข่ายอัจฉริยะในพื้นที่เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการจัดหาไฟฟ้า
การบริหารจัดการไมโครกริดโดยผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะมีการคิดค่าตอบแทนในรูปแบบที่ต่างกันซึ่งแบ่งออกไปตามลักษณะการให้บริการและบทบาทของลูกค้า สำหรับกลุ่มผู้ใช้ปลายทาง การคิดค่าตอบแทนจะไม่ได้เป็นเพียงการซื้อขายกระแสไฟฟ้าแบบเดิม แต่จะดำเนินการในลักษณะของการจัดเก็บ “ค่าบริการ” จากการบริหารจัดการ โดยผู้ใช้ปลายทางอย่าง Data Center หรือผู้ประกอบการรายอื่นในนิคมอุตสาหกรรมจะจ่ายเงินให้แก่ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าเพื่อเป็นค่าตอบแทนสำหรับการใช้งานแพลตฟอร์ม ซอฟต์แวร์ ฮาร์ดแวร์ และมิเตอร์
นอกจากนี้ Data Center หรือผู้ประกอบการรายอื่นในนิคมอุตสาหกรรมที่มีแบตเตอรี่กักเก็บพลังงานก็อาจอนุญาตให้ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าสามารถนำไฟฟ้าของตน เช่น ไฟฟ้าส่วนเกินจากระบบกักเก็บพลังงาน ไปบริหารจัดการทำรายได้โดยการขายกลับเข้าไปในตลาดซื้อขายไฟฟ้าแบบขายส่ง หรือโดยการขายให้ลูกค้ารายอื่นที่มีความต้องการไฟฟ้าส่วนเกินนี้ในพื้นที่เดียวกัน ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าจะรับค่าตอบแทนผ่านการหักรายได้ส่วนหนึ่งไว้เป็นค่าดำเนินการ จากนั้นจึงส่งมอบส่วนแบ่งรายได้ที่เหลือคืนกลับไปให้แก่ลูกค้าที่เป็นเจ้าของไฟฟ้าส่วนเกินนั้น
*การใช้งาน Energy Platform
ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าในนิคมอุตสาหกรรมสามารถให้บริการ Energy Platform ที่ครอบคลุมตั้งแต่การบริการด้านควบคุมไมโครกริด (System Operation) การจัดการด้านเศรษฐศาสตร์และการตลาด (Market Operation) และการบริการลูกค้า (Customer & Commercial Services) เช่น การออกแบบอัตราค่าไฟ และการจัดทำบิลเก็บเงิน
เพื่อให้การบริการของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้านี้สามารถดำเนินการได้ จำเป็นต้องมีการสร้างโครงสร้างพื้นฐานเฉพาะสำหรับการรองรับระบบของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าขึ้นมา โดยเรียกว่า “สินทรัพย์ของไมโครกริด” ซึ่งเป็นสมองของนิคม โดยสินทรัพย์ดังกล่าวที่ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าต้องสร้างและติดตั้งประกอบไปด้วย 3 ส่วนหลัก ได้แก่ 1. ระบบฮาร์ดแวร์และมาตรวัด (Hardware & Metering) เช่น การติดตั้งสมาร์ทมิเตอร์ (Smart Meters) และอุปกรณ์เซ็นเซอร์เพื่อตรวจวัดการไหลของกระแสไฟฟ้าของลูกค้าแต่ละรายแบบเรียลไทม์ 2. ระบบซอฟต์แวร์และแพลตฟอร์มควบคุม (Software & Control Platform) ซึ่งเป็นระบบประมวลผลส่วนกลางที่ใช้เทคโนโลยีในการวิเคราะห์ข้อมูล สั่งการทำงานของทรัพยากรพลังงานแบบกระจายศูนย์ (DER) และคำนวณการจัดสรรไฟฟ้า และ 3. ระบบการสื่อสารข้อมูลด้านไอที (Communications IT) เพื่อเชื่อมต่ออุปกรณ์ฮาร์ดแวร์ ซอฟต์แวร์ และทรัพยากรไฟฟ้าของลูกค้าให้ระบบต่าง ๆ สามารถประสานกันได้
อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญในโมเดลของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าแห่งนี้คือการมุ่งสร้างเฉพาะสินทรัพย์ของไมโครกริด และแพลตฟอร์มบริหารจัดการอย่าง Energy Platform เท่านั้น โดยจะไม่เข้าไปลงทุนก่อสร้างโครงข่ายสายส่งไฟฟ้าทางกายภาพ (Physical Grid) เช่น เสาไฟ สายไฟ หรือระบบจำหน่ายไฟฟ้าหลักเองโดยตรง รวมถึงจะไม่สร้างแหล่งผลิตไฟฟ้า เช่น แผงโซลาร์เซลล์ ด้วยตนเอง เพราะ Data Center หรือ ผู้ประกอบการภายในพื้นที่ซึ่งเป็นผู้ใช้ปลายทางหรือลูกค้าจะเป็นผู้นำระบบพลังงานแบบกระจายศูนย์อย่าง DER ของตนมาเชื่อมต่อเข้ากับระบบของผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าเอง
*หาก กนอ. จะตั้งบริษัทที่ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าในนิคม
หาก กนอ. จะตั้งบริษัทที่ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าและใช้งาน Energy Platform ในฐานะผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้า เพื่อให้บริการลูกค้าในนิคมอุตสาหกรรมของ กนอ. รวมถึงพื้นที่อื่นที่อาจมิได้เป็นนิคมอุตสาหกรรมของ กนอ. ได้เช่นกัน กนอ. มีอำนาจจัดตั้งบริษัทร่วมทุน (Joint Venture) ขึ้นมาดำเนินการตามมาตรา 6 (5) ประกอบมาตรา 6 (2) แห่งพระราชบัญญัติการนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2522 โดย กนอ. สามารถเข้าลงทุนผ่านการเข้าถือหุ้นในบริษัทแห่งใหม่นี้ สิ่งสำคัญคือบริษัทร่วมทุนนี้จะต้องถูกจัดตั้งและวางโครงสร้างการบริหารจัดการในรูปแบบองค์กรธุรกิจตามปกติ
บริษัทร่วมทุนนี้จะเข้าไปดำเนินกิจการภายในพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมหรือพื้นที่อื่นในฐานะผู้ประกอบการรายหนึ่ง ซึ่งจะต้องแข่งขันกับบริษัทที่ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าในลักษณะนี้โดยมิได้รับสิทธิผูกขาดหรือมีอำนาจรัฐใด เรียกได้ว่าประกอบการเช่นเดียวกับบริษัทเอกชนปกติบริษัทหนึ่ง และมีการจัดโครงสร้างบริษัทที่ดำเนินการอย่างองค์กรธุรกิจทั่วไป แต่เป็นการประกอบกิจการเพื่อให้มีสาธารณูปโภคด้านพลังงานสะอาดของประเทศ โดยบริษัทร่วมทุนที่มี กนอ. ถือหุ้นอยู่นี้สามารถประกอบการในนิคมอุตสาหกรรมของ กนอ. หรือนิคมอุตสาหกรรมที่มีเอกชนร่วมลงทุน หรือพื้นที่ EEC หรือพื้นที่อื่นใดก็ได้
การประกอบกิจการของบริษัทร่วมทุนนี้ย่อมตกในบังคับของพระราชบัญญัติการประกอบกิจการพลังงาน พ.ศ. 2550 หากบริษัทให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าแห่งนี้จะเป็นผู้รับซื้อไฟฟ้าจากผู้ผลิตหรือผู้ประกอบกิจการรายอื่นเพื่อนำมาจำหน่ายแก่ผู้ใช้ไฟฟ้าอย่าง Data Center ภายในนิคมอุตสาหกรรมผ่านไมโครกริดอัจฉริยะแล้ว การประกอบการเหล่านี้ย่อมเข้าลักษณะของการประกอบกิจการ “จัดให้ได้มา” “จำหน่ายไฟฟ้า” และ “ควบคุมระบบไฟฟ้า” ซึ่งต้องได้รับอนุญาตจาก กกพ. ตามมาตรา 47 แห่งพระราชบัญญัติการประกอบกิจการพลังงาน พ.ศ. 2550
อย่างไรก็ตามมีข้อสังเกตว่า ประกาศ กกพ. เรื่อง การกำหนดประเภทและอายุใบอนุญาตการประกอบกิจการพลังงานยังไม่ครอบคลุมถึงใบอนุญาตประเภทจัดให้ได้มา และยังไม่ครอบคลุมถึงใบอนุญาตประเภทควบคุมระบบไฟฟ้าภายในพื้นที่นิคมเฉพาะ เนื่องจากปัจจุบันเป็นประเภทใบอนุญาตที่ออกให้แก่หน่วยงานที่ทำหน้าที่ควบคุมระบบไฟฟ้าของทั้งประเทศ แต่สมองของนิคมมิใช่ศูนย์ควบคุมระบบไฟฟ้าของประเทศ แต่เป็นส่วนหนึ่งของไมโครกริดอัจฉริยะซึ่งเป็นของเฉพาะพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมเอง จึงอาจจะต้องมีการพัฒนาระบบใบอนุญาตประกอบกิจการไฟฟ้าเพื่อรองรับกิจการไฟฟ้าเหล่านี้ต่อไป
โดยสรุป นิคมเฉพาะที่เป็นที่ตั้งและใช้งาน Data Center นั้นเป็นสิ่งที่เป็นไปได้ กนอ. สามารถลงทุนและเป็นเจ้าของไมโครกริดซึ่งครอบคลุมตั้งแต่ระบบซอฟต์แวร์ ฮาร์ดแวร์ ระบบการสื่อสาร ตลอดจนระบบมาตรวัดหรือมิเตอร์ไฟฟ้าเพื่อรองรับการใช้ไฟฟ้าของ Data Center และสามารถจัดตั้งบริษัทร่วมทุนกับเอกชนเพื่อตั้งองค์กรธุรกิจที่มีศักยภาพในการเป็นคนกลางที่รับซื้อไฟจากนอกนิคมผ่านระบบโครงข่ายไฟฟ้าของการไฟฟ้ามาเพื่อจำหน่ายให้กับผู้ใช้ไฟฟ้าปลายทาง (เช่น Data Center ในนิคมเฉพาะ) โดยใช้งาน Energy Platform ที่ครอบคลุมตั้งแต่การบริการด้านควบคุมไมโครกริด การจัดการด้านเศรษฐศาสตร์และการตลาด และการบริการลูกค้า อย่างไรก็ตาม ELC มองว่าธุรกิจการให้บริการจำหน่ายไฟฟ้านี้เป็นบริการที่แข่งขันกันได้ เอกชนที่มีศักยภาพก็ย่อมสามารถเป็นผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าในนิคมเฉพาะนี้ได้เช่นกัน มิได้เป็นกิจการที่รัฐผูกขาด
ทีมนักกฎหมายพลังงานประจำบริษัท ศูนย์กฎหมายพลังงาน (ประเทศไทย) จำกัด
