ประเทศสมาชิกสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน) เตรียมจัดตั้งระบบแบ่งปันคลังสำรองผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมในกรณีฉุกเฉินภายในปี 2570 โดยมีญี่ปุ่นให้การสนับสนุน เนื่องจากมองว่าโครงการนี้จะช่วยเสริมสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจของญี่ปุ่นด้วย
ความร่วมมือดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อรับมือกับความเสี่ยงด้านพลังงาน หลังจากประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ไม่มีคลังสำรองน้ำมันต้องเผชิญกับความไม่แน่นอนด้านพลังงานในปีนี้ ท่ามกลางภาวะสงครามอิหร่าน โดยแผนเบื้องต้นจะจัดตั้งคลังเก็บน้ำมันดีเซลและน้ำมันเบนซินในอินโดนีเซียและไทย เพื่อเปิดทางให้ฟิลิปปินส์สามารถจัดซื้อน้ำมันจากคลังสำรองดังกล่าวได้เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน
บริษัท PNOC Exploration Corporation (PNOC-EC) ของฟิลิปปินส์ เตรียมลงนามหนังสือแสดงเจตจำนงร่วมกับผู้ประกอบการคลังน้ำมันในไทย และบริษัท PT Interport Mandiri Utama (Interport) ของอินโดนีเซีย ในวันเสาร์นี้ (14 พ.ย.) นอกรอบการประชุมสุดยอดธุรกิจและการลงทุนอาเซียน (ASEAN Business and Investment Summit) ซึ่งจัดขึ้นก่อนการประชุมสุดยอดอาเซียนที่ฟิลิปปินส์จะเป็นเจ้าภาพระหว่างวันที่ 15 พ.ย. เป็นต้นไป
กลไกที่นำมาใช้เรียกว่า Ticket-based System หรือระบบสิทธิในการเข้าถึงน้ำมันสำรองล่วงหน้า ซึ่งเป็นแนวทางที่มีการใช้ในสหภาพยุโรป (EU) และภูมิภาคอื่น ๆ อยู่แล้ว แต่จะเป็นครั้งแรกที่นำมาใช้ในอาเซียน
ภายใต้ระบบนี้ ผู้ประกอบการคลังน้ำมันยังสามารถจำหน่ายน้ำมันดีเซลและน้ำมันเบนซินที่จัดเก็บไว้ได้ตามปกติในช่วงที่ไม่มีเหตุฉุกเฉิน อย่างไรก็ตาม เมื่อเกิดสถานการณ์ฉุกเฉิน ประเทศหรือบริษัทที่ซื้อตั๋วสิทธิไว้ล่วงหน้าจะได้รับสิทธิพิเศษในการเข้าถึงและซื้อน้ำมันตามปริมาณที่กำหนดก่อนผู้ซื้อรายอื่น
ทั้งนี้ อินโดนีเซีย ไทย และฟิลิปปินส์ มีกำหนดลงนามข้อตกลงเกี่ยวกับการดำเนินระบบดังกล่าวในวันเสาร์นี้ (14 พ.ย.) ส่วนรายละเอียดเกี่ยวกับราคาตั๋วสิทธิและเงื่อนไขการใช้สิทธิจะมีการกำหนดขึ้นในภายหลัง
สถาบันวิจัยเศรษฐกิจอาเซียนและเอเชียตะวันออก (ERIA) ซึ่งเป็นสถาบันวิจัยระหว่างประเทศที่ตั้งอยู่ในอินโดนีเซีย และได้รับการขับเคลื่อนโดยกระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรมของญี่ปุ่น เป็นหน่วยงานหลักที่ผลักดันการนำระบบนี้มาใช้ โดยญี่ปุ่นเองก็เป็นผู้ใช้ผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมจากภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เช่นกัน
นอกจากสามประเทศที่เป็นแกนนำแล้ว ลาวและติมอร์-เลสเตกำลังพิจารณาเข้าร่วมโครงการด้วย ขณะที่เป้าหมายในระยะต่อไปคือการจัดตั้งคลังสำรองน้ำมันร่วมกันให้ครอบคลุมอาเซียนทั้งภูมิภาค รวมถึงขยายประเภทผลิตภัณฑ์สำรองให้ครอบคลุมสินค้าอื่น ๆ เช่น น้ำมันดิบ
ความจำเป็นในการสร้างระบบสำรองน้ำมันมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อภูมิภาค เนื่องจากน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมประมาณ 80% ที่ขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซมีปลายทางอยู่ในเอเชีย โดยเฉพาะฟิลิปปินส์ที่พึ่งพาการนำเข้าน้ำมันดิบจากตะวันออกกลางมากกว่า 90% ของปริมาณนำเข้าทั้งหมด ทั้งนี้ เฟอร์ดินานด์ มาร์กอส จูเนียร์ ประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ ได้ประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินด้านพลังงานแห่งชาติเมื่อเดือนมี.ค.ที่ผ่านมา หลังสงครามอิหร่านปะทุขึ้น
สำหรับประเทศสมาชิกทบวงพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ซึ่งรวมถึงญี่ปุ่น มีข้อกำหนดให้ต้องสำรองน้ำมันในปริมาณเทียบเท่ากับการนำเข้าสุทธิอย่างน้อย 90 วัน อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีประเทศใดในอาเซียนที่เป็นสมาชิกเต็มรูปแบบของ IEA
ผลการศึกษาก่อนหน้านี้ของสถาบันวิจัย ERIA ระบุว่า ฟิลิปปินส์มีน้ำมันสำรองเพียงพอต่อความต้องการใช้ประมาณ 15-30 วัน ส่วนอินโดนีเซียมีน้ำมันสำรองเพียงพอประมาณ 14-23 วัน นอกจากนี้ การขาดแคลนสถานที่จัดเก็บน้ำมันยังเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้ประเทศเหล่านี้ไม่สามารถเพิ่มปริมาณน้ำมันสำรองได้มากขึ้น
ขณะเดียวกัน ระบบคลังสำรองปิโตรเลียมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังช่วยเสริมความมั่นคงทางเศรษฐกิจให้ญี่ปุ่นในอีกทางหนึ่งด้วย เนื่องจากความขัดแย้งระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานในภูมิภาค และทำให้การขนส่งสินค้าบางประเภท เช่น อุปกรณ์ฟอกไตและเครื่องมือแพทย์ ล่าช้าออกไป การมีน้ำมันและเชื้อเพลิงสำรองอย่างเพียงพอจะช่วยลดความเสี่ยงที่ระบบการผลิตและการขนส่งจะหยุดชะงักเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ส่งผลให้บริษัทญี่ปุ่นสามารถดำเนินธุรกิจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้อย่างต่อเนื่อง
โดย กัลยาณี ชีวะพานิช/ปนัยดา ปัทมโกวิท
