ค่าไฟของไทย ทำไมซับซ้อน? และ “ชอร์ตฟอล” คืออะไร

ค่าไฟฟ้าเป็นหนึ่งในค่าใช้จ่ายที่กระทบชีวิตประจำวันของคนไทยโดยตรง แต่เป็นเรื่องที่หลายคนมองว่า “เข้าใจยาก” ทั้งสูตรคำนวณค่าเอฟที (Ft) และคำที่ถูกพูดถึงบ่อยในช่วงหลังอย่าง “ชอร์ตฟอล” (Shortfall) ซึ่งเป็นต้นทุนคงค้างจากการบริหารค่าไฟในอดีต และถูกนำมาพิจารณาผ่านกลไกค่า Ft

บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจแบบง่าย ๆ ว่า ค่าไฟไทยคิดจากอะไรบ้าง และ Shortfall คืออะไร โดยไม่ต้องมีพื้นฐานด้านพลังงานมาก่อน

ค่าไฟฟ้าไทย คิดจากอะไรบ้าง?

ค่าไฟที่ประชาชนเห็นในบิล ไม่ได้มาจากต้นทุนเดียว แต่ประกอบด้วย 2 ส่วนหลัก

1️) ค่าไฟฟ้าฐาน

เป็นต้นทุนคงที่ของระบบไฟฟ้า เช่น

• ค่าก่อสร้างและลงทุนโรงไฟฟ้า
• ค่าระบบสายส่งและสายจำหน่าย
• ค่าบริหารจัดการระบบไฟฟ้า

อัตรานี้ถูกกำหนดและทบทวนเป็นรอบ ๆ โดย คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.)

2) ค่าไฟฟ้าผันแปร (Fuel Adjustment Charge – Ft)

เป็นค่าไฟส่วนที่สะท้อนต้นทุนพลังงานที่เปลี่ยนแปลง อยู่นอกเหนือการควบคุมซึ่งมีส่วนที่ทำให้ค่าไฟ “ขึ้น หรือ ลง” ขึ้นอยู่กับปัจจัย เช่น

• ราคาก๊าซธรรมชาติ
• ราคาน้ำมัน
• ค่าเงินบาท/อัตราแลกเปลี่ยน
• ต้นทุนเชื้อเพลิงนำเข้า

ค่า Ft จะถูกปรับเป็นงวด ๆ ทุก 4 เดือน โดยการพิจารณาของ กกพ. เพื่อสะท้อนต้นทุนจริงของระบบไฟฟ้า 

แล้ว “ชอร์ตฟอล” คืออะไร?

ชอร์ตฟอล (Shortfall) เป็นคำที่ถูกพูดถึงบ่อยทุกครั้งที่ค่าไฟกลายเป็นประเด็น แต่สำหรับคนทั่วไป คำนี้อาจฟังดูซับซ้อนและชวนสับสน

ในความเป็นจริง ชอร์ตฟอลไม่ใช่กำไรพิเศษ และไม่ใช่เงินที่อยู่นอกระบบ หากแต่หมายถึง ส่วนต่างระหว่างต้นทุนพลังงานที่เกิดขึ้นจริง กับต้นทุนที่ถูกนำมาคำนวณค่าไฟในงวดนั้น

ส่วนต่างนี้เกิดขึ้นเพราะต้นทุนพลังงาน เช่น ราคาก๊าซ น้ำมัน หรือค่าเงิน สามารถเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็ว ขณะที่อัตราค่าไฟฟ้าไม่ได้ปรับตามต้นทุนแบบวันต่อวัน

ระบบค่าไฟจึงใช้กลไก ชอร์ตฟอล เพื่อช่วยเฉลี่ยภาระต้นทุน ไม่ให้ค่าไฟปรับขึ้นหรือลดลงอย่างรุนแรงในคราวเดียว โดยจะใช้วิธีทยอยเก็บหรือทยอยคืนต้นทุนบางส่วนในงวดถัดไป ผ่านค่าไฟฟ้าผันแปร (Ft) เพื่อรักษาเสถียรภาพของระบบไฟฟ้า

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ชอร์ตฟอล คือ กลไกบัญชีชั่วคราวของระบบพลังงาน ไม่ใช่ “กำไรพิเศษ” และไม่ใช่ “เงินที่อยู่นอกระบบกำกับดูแล” 

โดยสรุป “ชอร์ตฟอล” ในระบบค่าไฟ คือ ส่วนต่างของต้นทุนจริงที่ต้องพิจารณาผ่านกลไกค่าไฟฟ้าผันแปร (Ft) ภายใต้การกำกับดูแลของคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.)

ในบางข่าว คำว่า “ชอร์ตฟอล” อาจถูกใช้เรียกกรณีเฉพาะ เช่น ประเด็นราคาก๊าซของ ปตท. ซึ่งเป็นการสื่อสารเชิงนโยบายหรือข้อเสนอทางการเมือง ไม่ใช่นิยามเชิงระบบของการคิดค่าไฟโดยตรง และการนำเงินส่วนใดมาชดเชยค่าไฟ ยังคงต้องผ่านกระบวนการพิจารณาของหน่วยงานกำกับตามกฎหมาย

ชอร์ตฟอล ใครเป็นผู้กำหนด ?

ประเด็นสำคัญที่มักถูกเข้าใจคลาดเคลื่อน คือ การจัดการ ชอร์ตฟอล ไม่ได้เป็นการตัดสินใจขององค์กรใดองค์กรหนึ่ง 

ในทางปฏิบัติ การนำ ชอร์ตฟอล มาคิดหรือชดเชยค่าไฟ การกำหนดช่วงเวลาการทยอยเก็บหรือทยอยคืน อยู่ภายใต้กระบวนการกำกับดูแลของ คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) และการพิจารณาเชิงนโยบายของคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องตามกฎหมาย

บทบาทของ ปตท. ในระบบก๊าซธรรมชาติ

ในโครงสร้างพลังงานของประเทศ บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน) ทำหน้าที่เป็นผู้จัดการระบบก๊าซธรรมชาติ (Gas Pool Manager) ซึ่งมีบทบาทหลักในการจัดหาก๊าซให้เพียงพอกับความต้องการใช้ไฟฟ้าและภาคส่วนต่าง ๆ ของประเทศ ภายใต้กรอบสัญญาและการกำกับดูแลของรัฐ

ในเชิงระบบ ชอร์ตฟอล อาจเกิดขึ้นจากต้นทุนก๊าซที่ ปตท. จัดหาในบางช่วง โดยเฉพาะกรณีที่ก๊าซจากแหล่งในประเทศไม่เพียงพอและจำเป็นต้องนำเข้าก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) ซึ่งมีต้นทุนสูงกว่าปกติ “ต้นทุนส่วนต่าง” ดังกล่าวถูกบันทึกไว้ตามกลไกบัญชีของระบบพลังงาน เพื่อสะท้อนต้นทุนที่เกิดขึ้นจริง

อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจว่าจะนำ “ต้นทุนส่วนต่าง” หรือ ชอร์ตฟอล ไปคำนวณ ชดเชย หรือทยอยคืนผ่านอัตราค่าไฟในงวดใด อยู่ภายใต้กระบวนการกำกับดูแลของ คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตามกฎหมาย ไม่ใช่การตัดสินใจของ ปตท. โดยตรง

กล่าวโดยสรุป บทบาทของ ปตท. อยู่ในระดับการจัดหาและบริหารจัดการพลังงานตามกรอบที่กำหนด ขณะที่การกำหนดอัตราค่าไฟและการบริหาร ชอร์ตฟอล เป็นกลไกเชิงนโยบายของระบบไฟฟ้า เพื่อรักษาสมดุลระหว่างต้นทุนพลังงาน ความมั่นคงของระบบ และภาระของผู้ใช้ไฟฟ้า

ทำไมระบบถึงดูซับซ้อนสำหรับประชาชน

เนื่องจากระบบไฟฟ้าต้องมั่นคง มีเสถียรภาพตลอด 24 ชั่วโมง ไม่สามารถปรับค่าไฟตามราคาพลังงานโลกแบบรายวัน และยังต้องคำนึงถึงทั้งผู้ใช้ไฟ ผู้ผลิตไฟ และความมั่นคงของประเทศ

จึงเป็นที่มาในการเกิดระบบที่ใช้ค่าเฉลี่ย ใช้การชดเชยข้ามงวด และใช้กลไกอย่าง ชอร์ตฟอล เพื่อรักษาสมดุลในภาพรวม

แล้วประชาชนควรรู้อะไรจากเรื่องนี้?

สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ

• ค่าไฟแพง หรือ ถูก ไม่ได้มาจากปัจจัยเดียว
• ชอร์ตฟอล เป็นส่วนหนึ่งของกลไกการบริหารต้นทุนในระบบไฟฟ้า ภายใต้การกำกับดูแลของหน่วยงานรัฐ
• การถกเถียงเรื่องค่าไฟ มักเกี่ยวข้องทั้งมิติ พลังงาน เศรษฐกิจ และนโยบาย

การเข้าใจโครงสร้างพื้นฐาน จะช่วยให้แยกได้ว่า อะไรคือ ข้อเท็จจริงทางระบบ
และอะไรคือ ข้อเสนอเชิงนโยบายค่าไฟไทยดูซับซ้อน เพราะไม่ได้คิดแค่ต้นทุนวันนี้ แต่ต้องคำนึงถึงความมั่นคงของไฟฟ้า และผลกระทบต่อประชาชนในระยะยาวด้วย

โดย สำนักข่าวอินโฟเควสท์ (09 ม.ค. 69)