*ส่งเสริมการผลิตและใช้ไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนแบบที่รัฐไม่ต้องกู้เงินมาแจกและปล่อยให้ตลาดทำงาน
เมื่อวันที่ 27 ตุลาคม 2569 คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบอนุมัติตามที่กระทรวงมหาดไทยเสนอ ในโครงการโซลาร์ภาคประชาชน โดยภายหลังจากการประชุมคณะรัฐมนตรี สำนักข่าว ThaiPBS รายงานว่า นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้เป็นประธานในพิธีเปิด “โครงการโซลาร์ภาคประชาชน” อย่างเป็นทางการ โดยได้มีการกล่าวว่า โครงการนี้มีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมให้ประชาชนในบ้านอยู่อาศัย สามารถเข้าถึงการติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ เพื่อลดภาระค่าไฟฟ้า เพิ่มการใช้พลังงานหมุนเวียน และสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานของประเทศ
โครงการดังกล่าว ขับเคลื่อนโดยการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (PEA) และการไฟฟ้านครหลวง (MEA) ตามมติคณะรัฐมนตรีที่เห็นชอบหลักการวาระแห่งชาติด้านพลังงาน โดยตั้งเป้าสนับสนุนค่าซื้ออุปกรณ์ และค่าติดตั้งระบบโซลาร์ รายละ 50,000 บาท จำนวน 1 ล้านราย ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
โครงการนี้มีเป้าหมายที่ดี และดูจะสอดคล้องกับเป้าหมายการเปลี่ยนผ่านทางพลังงาน โดยให้ผู้ใช้ไฟฟ้าครัวเรือนสามารถผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ได้โดยการเข้าร่วมโครงการที่รัฐสนับสนุนเงินค่าอุปกรณ์ อย่างไรก็ตาม ELC ตั้งคำถามต่อไปว่า วิธีการที่รัฐบาลออกแบบมาในลักษณะนี้ยังมีข้อจำกัดใด การขายไฟฟ้าที่ผลิตเองให้ผู้จำหน่ายไฟฟ้ามีวิธีที่กว้างกว่านี้ พึ่งพาระบบโควตาน้อยกว่านี้ มีวิธีการออกแบบในรูปแบบอื่นที่ทำให้การเปลี่ยนผ่านทางพลังงานมีความเสรีขึ้น และรัฐไม่ต้องกู้เงินมาสนับสนุนได้หรือไม่?
*โซลาร์ภาคประชาชนทำงานอย่างไร
การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด เป็นวาระใหญ่ที่ทั่วโลกต่างให้ความสำคัญ สำหรับประเทศไทย หนึ่งในกลไกที่ถูกนำมาใช้ขับเคลื่อนเป้าหมายนี้คือ “โครงการโซลาร์ภาคประชาชน” ซึ่งเป็นนโยบายที่มุ่งส่งเสริมให้ภาคครัวเรือน (เฉพาะผู้ใช้ไฟฟ้าประเภทที่ 1 ตามหลักเกณฑ์ข้อ 2 บทที่ 2 ในคู่มือโครงการสำหรับประชาชน) หันมาติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าโซลาร์รูฟ ขนาด 5 ถึง 10 กิโลวัตต์สูงสุด (kWp) ตามหลักเกณฑ์ข้อ 3 บทที่ 2 ในคู่มือโครงการ โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อให้ประชาชนสามารถผลิตไฟฟ้าใช้เองภายในบ้านเพื่อลดภาระค่าใช้จ่าย และหากมีกระแสไฟฟ้าเหลือใช้จากการผลิตในเวลากลางวัน ก็สามารถส่งคืนเข้าสู่ระบบโครงข่ายไฟฟ้าได้
ตามคู่มือของโครงการสำหรับประชาชน โครงการนี้ประชาชนที่ต้องการเข้าร่วม จะต้องดำเนินการผ่านขั้นตอนที่รัฐกำหนดไว้ ตั้งแต่หลักเกณฑ์คุณสมบัติ การลงทะเบียนแข่งกับจำนวนโควต้าที่จำกัดไว้ โดยจะทราบผลการจองสิทธิทันทีหลังลงทะเบียน แต่ไม่ใช่การยืนยันว่าผู้เข้าร่วมโครงการจะได้รับเงินสนับสนุน เนื่องจากผู้เข้าร่วมโครงการต้องทำตามเงื่อนไขการติดตั้งระบบโซลาร์ และยื่นขนานระบบไฟฟ้ากับโครงข่ายไฟฟ้าภายในระยะเวลาที่กำหนดก่อน
โดยหลักจึงต้องมีการจ่ายเงินชำระค่าบริการไปเองก่อน แล้วจึงได้รับเงินสนับสนุน ซึ่งกลายเป็นการสร้างหนี้เพิ่มเติมให้กับประชาชน โดยการไฟฟ้ากำหนดราคาแพ็กเกจมาตรฐานขนาดติดตั้ง 5 กิโลวัตต์ 1 เฟส ในราคา 140,000 บาท เงินสนับสนุนจึงเป็นเพียงการช่วยลดภาระที่ประชาชนยังต้องมีหนี้ที่ต้องแบกรับเองอย่างต่ำกว่า 90,000 บาท
นอกจากนี้ การเลือกใช้บริการจากผู้ประกอบการ (Vendor) ก็ต้องเป็นผู้ประกอบการที่ขึ้นทะเบียนไว้กับการไฟฟ้าเท่านั้น ไปจนถึงการทำสัญญาและยื่นเอกสารขอเชื่อมต่อระบบให้ทันตามกรอบเวลาที่กำหนดไว้ (ตามคู่มือโครงการสำหรับประชาชนบทที่ 2 ส่วนหลักเกณฑ์ และคุณสมบัติของผู้เข้าร่วมโครงการ) ในขณะเดียวกัน บทบาทของภาครัฐ คือ การเข้ามาเป็นผู้สนับสนุนโดยใช้วิธีการจ่ายเงินอุดหนุน (Subsidy) จำนวน 50,000 บาทต่อราย เพื่อช่วยลดภาระต้นทุนการติดตั้ง
ในคู่มือโครงการสำหรับประชาชนบทที่ 3 ตั้งแต่ขั้นตอนแรกเริ่ม ประชาชนที่จะเข้าร่วมโครงการนี้ต้อง “ลงทะเบียนรับสิทธิ” จากรัฐ และในทุกขั้นตอน เริ่มตั้งแต่การต้องลงทะเบียนเพื่อขอรับสิทธิเงินอุดหนุนที่มีจำกัดโควต้าเพียง 1 ล้านราย การติดตั้งโซลาร์ก็ต้องเลือกจากผู้ให้บริการติดตั้งที่ลงทะเบียนกับโครงการไว้เท่านั้น จนถึงขั้นตอนการจัดการไฟฟ้าระบบส่วนเกินที่ประชาชนต้องยื่นเรื่อง “ขอเชื่อมต่อ” ระบบโครงข่ายเพื่อขายไฟฟ้าคืนให้กับการไฟฟ้าเอง
โดยที่ในการรับซื้อไฟฟ้าคืนนั้น รัฐยังคงสวมบทบาทเป็นผู้รับซื้อไฟฟ้าและเป็นผู้มีอำนาจในการกำหนด “อัตราราคารับซื้อ” แบบตายตัว ซึ่งโดยปกติมักจะถูกกำหนดไว้ในอัตราที่ต่ำกว่าราคาค่าไฟที่ประชาชนซื้อมาใช้ ประชาชนไม่มีสิทธิในการต่อรองราคา ไม่มีสิทธิเลือกผู้รับซื้อ และหากการไฟฟ้าพิจารณาว่าโครงข่ายในพื้นที่นั้น ๆ ไม่พร้อมรับไฟ รัฐก็มีสิทธิเต็มที่ที่จะปฏิเสธไม่อนุญาตให้ประชาชนเชื่อมต่อระบบเพื่อขายไฟคืนได้
โครงสร้างดังกล่าวแสดงให้เห็นถึงข้อจำกัดที่สำคัญ คือระบบพลังงานของไทย ยังคงผูกติดกับโมเดลผูกขาด โดยยังไม่มีการ “ปลดล็อก” กฎระเบียบหรือนโยบายเพื่อเปิดทางให้เกิดการซื้อขายไฟฟ้าระหว่างกันเองของภาคเอกชนอย่างเสรี ประชาชนที่ลงทุนติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์จนมีไฟฟ้าเหลือใช้ ไม่สามารถใช้โครงข่ายสายส่ง เพื่อส่งหรือขายกระแสไฟฟ้านั้นไปให้กับเพื่อนบ้าน ชุมชน หรือผู้ใช้ไฟฟ้าเอกชนรายอื่นที่ต้องการซื้อไฟในราคาที่ตกลงกันเองได้ ทุก ๆ กิโลวัตต์ชั่วโมงที่ผลิตได้เกิน จะถูกบีบให้ไหลกลับเข้าไปที่การไฟฟ้าตามราคาที่รัฐตั้งไว้ตายตัวเท่านั้น
*กู้เงินมาอุดหนุนประชาชน
พระราชบัญญัติวินัยการเงินการคลังของรัฐ พ.ศ. 2561 ในมาตรา 53 กำหนดให้การกู้เงินของรัฐบาล ให้กระทรวงการคลังทำได้แต่โดยต้องมีอำนาจตามกฎหมายที่ตราขึ้นเป็นการเฉพาะ และเฉพาะกรณีที่มีความจำเป็นที่จะต้องดำเนินการโดยเร่งด่วนและอย่างต่อเนื่องเพื่อแก้ไขปัญหาวิกฤติของประเทศ โดยไม่อาจตั้งงบประมาณรายจ่ายประจำปีได้ทัน ตามบทบัญญัตินี้ การที่รัฐจะกู้เงินรัฐต้องอาศัยอำนาจตามกฎหมายที่ตราขึ้นเป็นการเฉพาะ จึงได้มีการออกกฎหมายตราขึ้นในรูปแบบ “พระราชกำหนด” เนื่องจากสามารถออกได้อย่างเร่งด่วนตาม มาตรา 172 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
โดยในพระราชกำหนดให้อำนาจกระทรวงการคลังกู้เงิน เพื่อแก้ไขปัญหาผลกระทบจากสถานการณ์วิกฤตด้านพลังงานและสร้างการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานของประเทศ พ.ศ. 2569 (“พระราชกำหนดเงินกู้ฯ”) มาตรา 5 (2) กำหนดว่า เงินกู้ตามพระราชกำหนดนี้จะใช้การอื่นไม่ได้ นอกจากเพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการใช้พลังงานให้เกิดประสิทธิภาพ รองรับการเปลี่ยนผ่านการพึ่งพิงการใช้พลังงานฟอสซิลไปสู่การใช้เทคโนโลยีพลังงานทดแทน และพลังงานทางเลือกของภาครัฐ ภาคเอกชน ชุมชน และประชาชนทั่วไป
เมื่ออ่านในเล่มคู่มือโครงการโซลาร์ภาคประชาชน ในส่วนของ “ที่มา” มีการกล่าวไว้อย่างชัดเจนว่า การมีมาตรการสนับสนุนเพื่อลดภาระเงินลงทุน ถือเป็นกลไกสำคัญที่จะช่วยให้ประชาชนสามารถเข้าถึงระบบโซลาร์เซลล์ได้มากขึ้น และช่วยกระตุ้นให้เกิดการนำพลังงานแสงอาทิตย์มาใช้ในภาคครัวเรือนอย่างแพร่หลาย และกล่าวต่อไปอีกว่า แนวทางการดำเนินงานดังกล่าว สอดคล้องกับพระราชกำหนดเงินกู้ฯ ภายใต้แผนงานที่ 2 ด้านการเปลี่ยนผ่านการพึ่งพิงการใช้พลังงานฟอสซิลไปสู่การใช้เทคโนโลยีพลังงานทดแทน และพลังงานทางเลือกของภาคประชาชนทั่วไป
เมื่อแหล่งที่มาของเม็ดเงินอุดหนุนเหล่านี้ มาจากเงินกู้ของภาครัฐภายใต้พระราชกำหนดฯ การกู้เงินโดยรัฐจะทำให้เงินก้อนนั้นกลายเป็น “หนี้สาธารณะ” และเมื่อเป็นหนี้สาธารณะพระราชบัญญัติวินัยการเงินการคลังของรัฐ พ.ศ. 2561 มาตรา 20 (3) กำหนดให้ การตั้งงบประมาณรายจ่ายประจำปี รัฐต้องตั้งงบประมาณสำหรับการจ่ายคืนหนี้สาธารณะด้วย อันส่งผลให้ภาษีที่เก็บได้ในแต่ละปีจะต้องถูกหักออกไปเพื่อใช้หนี้ก้อนนี้ และรัฐจะเหลือเงินไปใช้พัฒนาประเทศด้านอื่น ๆ ได้ในอัตราส่วนน้อยลงในแต่ละปี
นัยสำคัญของเรื่องนี้ คือ รัฐบาลได้ใช้ “พ.ร.ก. เงินกู้ 2 แสนล้านบาท” มาเป็นเครื่องมือในการอัดฉีดเม็ดเงินสนับสนุนเพื่อสร้างแรงจูงใจให้เกิดการติดตั้งโซลาร์รูฟเท่านั้น ผู้เขียนจึงชวนตั้งคำถามว่า การแจกเงินให้ประชาชนไปติดตั้งโซลาร์รูฟ โดยกำหนดโครงสร้างให้ประชาชนต้อง “ลงทะเบียน” เพื่อขอรับสิทธิให้ได้รับเงินสนับสนุน และขายไฟฟ้าคืนแก่การไฟฟ้าได้นั้น เป็นกลไกที่มีประสิทธิภาพจริงหรือไม่? โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อนำไปเทียบกับแนวทางของสหราชอาณาจักรที่จะกล่าวถึงต่อไป ซึ่งมีโครงสร้างนโยบายที่ดูจะเป็นการเปิดเสรีให้กับตลาดไฟฟ้ามากกว่า ท้ายที่สุดแล้ว การกู้เงินจำนวนมหาศาลมาแจก จำเป็นหรือไม่ และจะช่วยให้เกิดการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานขึ้นจริงหรือ?
*รับรองสิทธิขายและกำหนดหน้าที่รับซื้อไฟฟ้าที่ผลิตเอง
ประเทศไทยอาจคุ้นชินกับการขับเคลื่อนนโยบายด้วยการก่อหนี้สาธารณะ และการอุดหนุนโดยรัฐบาล แต่จะเป็นอย่างไรหากเพียงรัฐสามารถผลักดันการผลิตพลังงานสะอาด โดยเปลี่ยนวิธีคิดจากการที่รัฐ “สร้างหนี้สาธารณะ” มาเป็นการ “สร้างกลไก” ทางนโยบายและกฎหมายให้ภาคเอกชนกลายเป็นตัวขับเคลื่อนแทน โดยเปลี่ยนจากการให้ผู้คนมาขอรับสิทธิ เป็นการรับรอง “สิทธิขายไฟฟ้าคืนระบบโครงข่าย” ให้กลายเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนที่ผลิตไฟได้เอง พร้อมกับใช้อำนาจตามกฎหมาย “กำหนดหน้าที่ผู้จำหน่ายไฟฟ้า” ซึ่งเป็นบริษัทเอกชนรายใหญ่ ให้ต้องเปิดรับซื้อพลังงานเหล่านั้นตามกลไกตลาด
เมื่อลองข้ามไปดูที่สหราชอาณาจักร (UK) โครงสร้างนโยบายที่ถูกนำมาใช้บริหารจัดการพลังงานสะอาดแก่ครัวเรือนเพื่อการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานของ UK คือการใช้กลไกที่เรียกว่า Smart Export Guarantee (SEG) ซึ่งมีจุดประสงค์หลักในการสร้างหลักประกันให้ผู้ผลิตไฟฟ้าพลังงานคาร์บอนต่ำขนาดเล็ก ไม่ว่าจะเป็นโซลาร์เซลล์ พลังงานลม หรือก๊าซชีวภาพ จะได้รับค่าตอบแทนจากการส่งไฟฟ้าเข้าสู่ระบบโครงข่าย กลไกนี้ รัฐจะไม่ต้องเป็นผู้แบกรับภาระในการส่งเงินสนับสนุน หรือเป็นผู้ดำเนินการรับซื้อไฟฟ้าเองแต่เพียงผู้เดียว
โดยในเอกสารตอบข้อซักถามของรัฐสภา เมื่อเดือนพฤษภาคม และตุลาคม 2569 รัฐบาล UK ยืนยันชัดเจนว่า “SEG เป็นกลไกที่ขับเคลื่อนด้วยตลาด” ยืนยันให้เห็นว่าไม่มีจ่ายเงินสนับสนุนจากรัฐเพื่อมาขับเคลื่อนโครงการนี้แต่อย่างใด รัฐจะเป็นผู้สร้างนโยบายที่ทำให้เอกชนกลายเป็นหัวใจในการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานเอง โดยการที่ผู้ถือใบอนุญาตจำหน่ายไฟฟ้า (Licensed Electricity Suppliers) จะต้องทำหน้าที่เป็นผู้รับซื้อกระแสไฟฟ้าโดยตรงจากประชาชน
ในการกำกับดูแล กลไก SEG ออกแบบให้รัฐใช้อำนาจทางกฎหมาย ในการกำหนดหน้าที่ให้กับบริษัทผู้จำหน่ายไฟฟ้ารายใหญ่ซึ่งมีลูกค้าไฟฟ้าในภาคครัวเรือนอย่างน้อย 150,000 ราย ต้องเสนอ “อัตราการรับซื้อไฟฟ้า” จากระบบเสมอ กลไกนี้จึงไม่ใช่การที่ให้ประชาชนต้องคอยติดตามโควต้า และดำเนินการลงทะเบียนเพื่อ “ขอรับสิทธิ” แต่เป็นการที่ประชาชน “มีสิทธิ” ที่จะสามารถขายไฟฟ้าเข้าสู่โครงข่ายได้ทันทีเมื่อระบบพร้อม โดยกฎหมายบังคับให้เอกชนผู้จำหน่ายไฟฟ้าเหล่านี้ ต้องรับซื้อไฟฟ้าจากภาคครัวเรือน
สำหรับประเด็นด้านราคารับซื้อ รัฐบาล UK จะไม่มีบทบาทเป็นผู้กำหนดอัตราตายตัวในการตั้งราคารับซื้อกลางเพื่อบังคับใช้กับทุกบริษัท แต่จะใช้วิธีการกำหนดหลักเกณฑ์ “ราคาขั้นต่ำ” โดยระบุเพียงว่า อัตราการรับซื้อ จะต้องมีมูลค่ามากกว่าศูนย์เพนซ์ตลอดเวลา โดยภาคครัวเรือนที่ประสงค์จะขายไฟฟ้าส่วนเกินคืน สามารถเลือกผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าที่ตนจะขายไฟฟ้าส่วนเกินนี้เองได้
ภายใต้หลักเกณฑ์ดังกล่าว แสดงว่าบริษัทเอกชนแต่ละแห่งมีอิสระเต็มที่ในการกำหนดราคาเอง ทำให้ผู้ให้บริการจำหน่ายไฟฟ้าต้องแข่งขันกันด้วยข้อเสนอราคาที่จะสามารถดึงดูดให้คนเข้ามาขายให้แก่ตน หรือมีข้อเสนอพิเศษประกอบ ซึ่งทั้งหมดที่กล่าวมาเป็นกลไกสำคัญอย่างยิ่งที่จะทำให้เกิดกลไกตลาดอันส่งผลให้การซื้อขายไฟฟ้ากลายเป็น “ตลาดเสรีไฟฟ้า” และเกิดการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานได้จริงในที่สุด
ผลลัพธ์ของโครงการประสบความสำเร็จอย่างมาก ดังปรากฏในรายงาน Ofgem SEG Annual Report (Year 4 ช่วงเมษายน 2023 – มีนาคม 2024) ว่ามีจำนวนผู้เข้าร่วมทั้งประชาชนและภาคธุรกิจ นำระบบมาขึ้นทะเบียนขายไฟฟ้าสำเร็จสูงถึง 283,666 ราย กำลังการผลิตรวม (Capacity) ทะลุ 1,563 เมกะวัตต์ (MW) และมีการจ่ายเงินค่ารับซื้อไฟฟ้าให้ประชาชน รวมทั้งสิ้น 30.7 ล้านปอนด์ (ประมาณ 1,350 ล้านบาท) นอกจากนี้ ข้อมูลคาดการณ์ของปี 2024 – 2025 ยังระบุว่าตัวเลขการจ่ายเงินพุ่งทะลุไปถึงเกือบ 57 ล้านปอนด์ หรือราว ๆ 2,500 ล้านบาท เห็นได้ว่าเม็ดเงินและจำนวนพลังงานสะอาดถูกหมุนเวียนเข้าระบบเป็นจำนวนมาก
*วิเคราะห์ข้อจำกัดของโครงการโซลาร์ภาคประชาชน
แม้โครงการโซลาร์ภาคประชาชน อาจช่วยส่งเสริมให้มีพลังงานสะอาดเข้าสู่ระบบมากขึ้นอย่างแน่นอน และช่วยลดค่าไฟให้ครัวเรือนบางส่วน แต่ในมิติของโครงสร้างโดยรวม นโยบายนี้ยังคงตอกย้ำการรวมศูนย์ของรัฐไทย การใช้เงินกู้มาเป็นเครื่องมือและวางกรอบให้ประชาชนเป็นเพียงผู้ยื่นคำร้อง “ขอรับสิทธิ” ทั้งสิทธิในการรับเงินและสิทธิในการขายไฟฟ้า แต่ประตูสู่การเปิดเสรีตลาดพลังงานที่ประชาชนสามารถซื้อขายไฟฟ้ากันเองได้อย่างแท้จริงนั้นยังคงถูกปิดตาย
เมื่อนำนโยบายของทั้งประเทศไทยและ UK มาเปรียบเทียบกันในแต่ละด้าน จะเห็นภาพความแตกต่างที่ชัดเจนระหว่าง “การจ่ายเงินเพื่อช่วยเหลือโดยรัฐ” ที่ประชาชนบางส่วนได้รับประโยชน์ แต่ไม่เกิดประโยชน์แก่ภาพรวมในระยะยาว กับ “การปลดล็อคตลาดเสรีไฟฟ้า” ที่ทำให้ประชาชนในภาพรวมสามารถได้รับประโยชน์ต่อไปในระยะยาว
ในด้านของสิทธิและการเข้าถึง โครงการของไทยมีลักษณะเหมือนการแจกเงินช่วยเหลือที่มีการกำหนดโควต้า และการที่ประชาชนต้องลงทะเบียนรับสิทธิ ทั้งเรื่องเงินอุดหนุน และการขอเชื่อมต่อโครงข่ายเพื่อขายไฟฟ้า ทำให้ยังไม่แน่นอนว่าเราจะได้สิทธิดังกล่าว ซึ่งรัฐอาจอ้างเหตุผลเรื่องข้อจำกัดของโครงข่ายหรือนโยบายที่เปลี่ยนไป ในการปฏิเสธและไม่ทำให้เกิดการรับซื้อไฟฟ้าจากประชาชนขึ้นมาจริง ๆ ได้ ในทางตรงกันข้าม ระบบ SEG ของ UK ไม่ได้ออกแบบมาให้ประชาชนต้องไปร้องขอสิทธิ แต่ใช้การ “บังคับ” ให้บริษัทเอกชนรายใหญ่ต้องเปิดรับซื้อไฟฟ้า ทำให้ผู้ผลิตไฟฟ้าภาคเอกชนและภาคประชาชน “มีสิทธิ” ในการขายไฟฟ้าได้อย่างแน่นอนโดยไม่ต้องมาคอยรอโควต้าจากรัฐ
ในด้านผู้รับซื้อและการกำหนดราคา ประเทศไทยยังคงติดอยู่กับการผูกขาด โดยรัฐเป็นผู้รับซื้อไฟฟ้าเองและกำหนดราคารับซื้อแบบตายตัว ในขณะที่ของ UK ผู้รับซื้อไม่ใช่รัฐ แต่เป็นบริษัทเอกชนรายอื่น ๆ ในตลาด การที่รัฐบาล UK ปล่อยให้ผู้รับซื้อกำหนดราคาได้เองภายใต้การกำกับดูแล ส่งผลให้เกิดสิ่งสำคัญที่สุด คือราคาที่ถูกกำหนดจากการแข่งขันอย่าง “เสรี” ตามกลไกตลาด ซึ่งส่งผลให้เกิดตลาดเสรีไฟฟ้าขึ้นได้จริง
แนวทางและผลลัพธ์การดำเนินการของ UK ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า การผลักดันนโยบายสนับสนุนพลังงานสะอาดให้เกิดการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานและเกิดตลาดเสรีไฟฟ้าขึ้นนั้น รัฐไม่มีความจำเป็นต้องกู้เงินมาใช้ หรือแจกเงินประชาชนเลย เพียงแต่ทำให้มีการรองรับสิทธิการขายไฟฟ้าคืนโครงข่ายได้ พร้อมทั้งกำหนดหน้าที่ให้ผู้จำหน่ายไฟฟ้าต้องรับซื้อไฟฟ้าส่วนเกินโดยไม่ผูกมัดให้ต้องขายคืนโครงข่ายไฟฟ้าแก่การไฟฟ้าเพียงแค่รายเดียว สิ่งนี้จึงจะสามารถทำให้เกิดการเปลี่ยนผ่านทางพลังงานได้จริง
โดยสรุป การจะทำให้การเปลี่ยนผ่านทางพลังงานเกิดขึ้นได้จริง มีประสิทธิภาพ และยั่งยืนนั้น จำเป็นต้องอาศัยการขับเคลื่อนให้เกิด “ตลาดไฟฟ้าเสรี” นั่นคือการปล่อยให้กลไกตลาดทำงาน เปิดโอกาสให้เอกชนแข่งกันรับซื้อ และให้ประชาชนมีสิทธิในการเลือกและขายไฟฟ้าได้อย่างอิสระ สิ่งที่ประเทศไทยต้องการเพื่อแก้ปัญหานี้ อาจไม่ใช่การที่รัฐต้องแบกรับภาระในการกู้เงิน 2 แสนล้านบาท มาสนับสนุนทางการเงินอุดหนุนการซื้ออุปกรณ์ และไม่ต้องกำกับว่า Vendor จะต้องเป็นใคร ต้องวางหลักประกันอย่างไร แต่ต้องเริ่มออกแบบโครงการกิจการไฟฟ้าและกำกับกิจการไฟฟ้า ที่เปิดเสรีให้ผู้ที่มีความพร้อมจะขายไฟฟ้านั้นมีสิทธิขายไฟฟ้าให้การไฟฟ้าฝ่ายจำหน่ายได้ การไฟฟ้าฝ่ายจำหน่ายก็ต้องมีหน้าที่รับซื้อไฟฟ้าเหล่านี้ หากรัฐเริ่มทยอยเปิดเสรีให้ “เรา” ผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนได้ตลอด ก็เริ่มเห็นความเป็นไปได้ที่จะมีหน่วยไฟฟ้าสะอาดในระบบไฟฟ้ามากขึ้น โดยอาจไม่ต้องรอ “โควต้า” ของรัฐ
โดย ทีมนักกฎหมายพลังงานประจำบริษัท ศูนย์กฎหมายพลังงาน (ประเทศไทย) จำกัด
